De geschiedenis van nonogrammen
Nonogrammen verstoppen al bijna veertig jaar in alle stilte plaatjes in rasters vol cijfers. Wat eind jaren 80 begon als twee onafhankelijke Japanse uitvindingen groeide uit tot een wereldwijde puzzelrage — eerst gedragen door kranten, daarna door Nintendo's Game Boy en vandaag door apps en websites zoals deze. Hier lees je waar de puzzel vandaan komt, hoe hij aan zijn ongewone naam kwam en waarom hetzelfde raster over de wereld een dozijn verschillende namen draagt.
Twee uitvinders, één puzzel (Japan, jaren 80)
Het nonogram werd in feite twee keer uitgevonden, vrijwel op hetzelfde moment, door twee mensen die niet wisten dat ze achter hetzelfde idee aan zaten. In 1987 won een Japanse grafisch redacteur genaamd Non Ishida een wedstrijd in Tokio door beelden te maken op de zijkant van een gebouw: ze schakelde de ramen van een wolkenkrabber aan en uit, zodat de verlichte vakjes samen een afbeelding op een raster vormden. Dat raster van verlichte en donkere vakjes werd de kiem van de puzzel.
Rond dezelfde tijd kwam een professionele Japanse puzzelontwerper, Tetsuya Nishio, onafhankelijk op precies hetzelfde idee en publiceerde zijn eigen versie in een ander tijdschrift. Beiden gelden als uitvinder. In 1988 bracht Ishida in Japan drie reeksen van deze rasterplaatjespuzzels uit onder de naam Window Art Puzzles — een directe knipoog naar hun oorsprong op de ramen van een gebouw in Tokio.
Hoe de puzzel aan de naam „nonogram” kwam
Het woord nonogram is helemaal niet Japans — het werd in Groot-Brittannië bedacht. Ishida liet de puzzels zien aan James Dalgety, een bekende Britse puzzelverzamelaar, die er weg van was en hielp ze bij een breder publiek te brengen. Dalgety bouwde de naam op uit die van hun bedenker: Non, van Non Ishida, plus -gram, van diagram.
In 1990 regelde Dalgety dat The Sunday Telegraph de puzzels wekelijks afdrukte, en ze sloegen aan bij de Britse lezers. Het eerste boek volledig gewijd aan nonogrammen volgde in 1993 in Japan. De naam raakte echter nooit helemaal ingeburgerd: in 1998 hield The Sunday Telegraph zelfs een wedstrijd om ze te hernoemen, en Griddlers won — daarom is die term vandaag nog steeds gangbaar in Britse puzzelboeken.
Eén raster, een dozijn namen
Terwijl de puzzel zich verspreidde — naar Zweden, de Verenigde Staten (eerst via Games magazine), Zuid-Afrika en verder — gaf vrijwel elke uitgever hem een andere naam. Je vindt precies dezelfde puzzel verkocht als Hanjie, Griddlers, Pic-a-Pix, Paint by Numbers, Japanse kruiswoordraadsels en, het bekendst van al, Picross. De regels veranderen nooit; alleen het etiket op de doos.
Als je je ooit hebt afgevraagd of Picross en nonogrammen echt verschillende puzzels zijn: dat zijn ze niet — we leggen elke naam en zijn herkomst uit in een aparte gids: Picross vs nonogram: elke naam uitgelegd.
Picross en het videogametijdperk
De naam die spelers vandaag het vaakst herkennen, kwam van een console. In 1995 bracht Nintendo Mario's Picross uit voor de Game Boy in Japan — Picross is kort voor picture crossword, oftewel plaatjeskruiswoordraadsel. In het Westen verkocht het aanvankelijk maar matig, maar Nintendo bleef ze maken, en de Picross-reeks bracht de puzzel naar een wereldwijd gamepubliek via Game Boy, DS, 3DS en Switch.
Voor een hele generatie spelers zal een nonogram altijd een Picross blijven — niet in een krant tegengekomen, maar op het scherm van een handheld. Dat is veruit de belangrijkste reden dat de puzzel vandaag zo breed bekend is.
Nonogrammen vandaag
De puzzel die begon met licht in een wolkenkrabber is nu vooral digitaal. Sites en apps genereren op verzoek verse rasters, controleren onderweg je logica en laten je elk formaat spelen — van een snelle 5×5 tot een uitgestrekte 20×20 — maar de kern is nooit veranderd: niet gokken, alleen deduceren uit de getallen langs elke rij en kolom.
Die deductieve kern gaat diep genoeg dat informatici hem formeel hebben bestudeerd: het oplossen van willekeurige nonogrammen is in het algemene geval een NP-volledig probleem. Toch is een goed gemaakte puzzel altijd op te lossen met alleen logica, en precies dat houdt het format levend, bijna vier decennia na die eerste verlichte ramen in Tokio.
Benieuwd hoe een puzzel aantoonbaar moeilijk kan zijn en toch eerlijk met de hand op te lossen? Onze gids over moeilijkheid gaat verder: Wat maakt een nonogram moeilijk?.
Veelgestelde vragen
Wie heeft nonogrammen uitgevonden?
Twee mensen, onafhankelijk van elkaar, in Japan in de jaren 80: Non Ishida, een grafisch redacteur die als eerste rasterplaatjes maakte met de verlichte ramen van een gebouw in Tokio, en Tetsuya Nishio, een professionele puzzelontwerper die apart op hetzelfde idee kwam. Beiden gelden als uitvinder.
Waarom heten ze nonogrammen?
De naam werd bedacht door de Britse puzzelverzamelaar James Dalgety, die Non van uitvinder Non Ishida combineerde met -gram van diagram. Hij sloeg aan nadat The Sunday Telegraph de puzzels vanaf 1990 wekelijks ging publiceren.
Zijn nonogrammen en Picross hetzelfde?
Ja. Picross — kort voor picture crossword — is gewoon Nintendo's naam voor de puzzel, populair geworden door de langlopende gamereeks. De regels zijn identiek aan die van elk nonogram, elke griddler of hanjie.